چرا برخی کودکان خوب یاد می‌گیرند و برخی نه؟ گفت‌وگو درباره عوامل موفقیت تحصیلی

نظام آموزشی کشورها به سرعت در حال تغییر است؛ از ورود هوش مصنوعی و تلفن‌های هوشمند به کلاس‌های درس تا تغییرات در شیوه‌های ارزشیابی و ساختار دوره متوسطه. در گفت‌وگوی تفصیلی با رئیس مرکز اوکراینی سنجش کیفیت آموزشی، موضوعاتی مانند کاهش مهارت خواندن، تأثیر تلفن همراه بر یادگیری، نقش والدین و آینده نظام آموزشی مورد بررسی قرار گرفته است.

• مطالعات PISA نشان می‌دهد که مهارت خواندن دانش‌آموزان در سراسر جهان به شدت کاهش یافته است. در اوکراین، درصد دانش‌آموزانی که به سطح پایه خواندن نمی‌رسند از 2۵٪ در سال 2018 به بیش از 40٪ در سال 2022 رسیده است.
• دسترسی سریع به اطلاعات، متن‌های کوتاه، ویدئوها و اسکرول کردن در شبکه‌های اجتماعی، تمرکز و توجه را مختل کرده است.
• گسترش هوش مصنوعی باعث شده بسیاری از افراد خواندن کامل متون را رها کنند و برای دریافت خلاصه، به هوش مصنوعی متوسل شوند.
• شکاف قابل‌توجهی بین پسران و دختران در مهارت خواندن وجود دارد؛ پسران بسیار ضعیف‌تر عمل می‌کنند، تا حدی به این دلیل که متون مدرسه با علایق آنها (مانند فناوری، ورزش و رباتیک) همخوانی ندارد.

• الگوسازی شخصی بهترین روش برای درگیر کردن کودک با کتاب است. وجود کتاب در خانه و دیدن والدین در حال مطالعه، یکی از بهترین پیش‌بینی‌کننده‌های موفقیت تحصیلی در همه دروس است.
• به جای تحمیل کتاب‌های قدیمی به کودکان، باید مطابق با علاقه آنها کتاب انتخاب کرد. اگر کودک به کمیک یا مانگا (کمیک‌های ژاپنی) علاقه دارد، اجازه دهید همان را بخواند؛ زیرا حتی با تعداد کم کلمات در هر صفحه، ارتباط بین تصویر و متن را تمرین می‌کند.
• تحقیقات نشان می‌دهد سرعت خواندن بر کیفیت درک مطلب تأثیر می‌گذارد؛ کودکی که خیلی آهسته می‌خواند، معنای متن را از دست می‌دهد. اما این به معنای مسابقه سرعت نیست، بلکه باید به حدی برسد که از مطالعه لذت ببرد.

• ممنوعیت کامل تلفن همراه در مدارس به دلیل شرایط جنگی و نگرانی والدین برای دسترسی به فرزندان، عملاً امکان‌پذیر نیست.
• پژوهش‌ها نشان می‌دهد کودکانی که «اضطراب موبایل» دارند (بدون تلفن احساس ناراحتی می‌کنند و دائماً می‌خواهند اسکرول کنند)، نتایج تحصیلی ضعیف‌تری در همه دروس دارند.
• راهکار پیشنهادی: مذاکره و توافق با والدین و دانش‌آموزان درباره بهداشت استفاده از تلفن همراه. مثلاً قرار دادن تلفن‌ها در جعبه‌ها در طول کلاس.
• تلفن همراه می‌تواند مفید باشد؛ مثلاً برای استفاده از پلتفرم‌های یادگیری بازی‌محور مانند Kahoot که جایگزین پرسش‌های استرس‌زای سنتی می‌شود.

• برنامه جدید دوره متوسطه (پایه‌های 10 تا 12) شامل 8 درس است که برخی در سطح پایه و برخی در سطح پیشرفته ارائه می‌شوند.
• امتحانات نهایی (پایان دوره متوسطه) هم‌زمان به عنوان آزمون ورودی دانشگاه‌ها عمل می‌کنند، مشابه نظام Matura در لهستان و Abitur در آلمان.
• هدف، دور شدن از آموزش برای آزمون و حرکت به سمت یادگیری عمیق و تخصصی‌تر است.
• چالش اصلی: دانش‌آموزان در پایه نهم باید مسیر تحصیلی خود را انتخاب کنند، اما ممکن است هنوز به بلوغ کافی برای این تصمیم نرسیده باشند.

• نیمی از مشاغل آینده هنوز وجود ندارند، به ویژه آنهایی که با هوش مصنوعی مرتبط هستند. بسیاری از مشاغل فعلی نیز به دلیل اتوماسیون از بین خواهند رفت.
• مشاغل فنی و مهارتی (تعمیرکاران، آتش‌نشانان، پرستاران، تولیدکنندگان مواد شیمیایی) در آینده همچنان مورد نیاز خواهند بود و در همه کشورها بازار کار دارند.
• والدین باید بپذیرند که فرزندشان ممکن است مسیر متفاوتی از تحصیلات دانشگاهی را انتخاب کند و این انتخاب محترم است.
• هوش مصنوعی می‌تواند به دانش‌آموزان در انتخاب شغل کمک کند، اما مشاوران تحصیلی همچنان نقش کلیدی دارند و باید کنجکاو و به‌روز باشند.

• به جای تمرکز بر نمره، باید بر پیشرفت تأکید کرد. نمره اغلب یک مفهوم انتزاعی است اگر به درستی توضیح داده نشود.
• ارزشیابی تکوینی (فرمتیو) بر بازخورد کیفی تأکید دارد و به دانش‌آموز می‌گوید چه کاری را می‌تواند انجام دهد و چه چیزی را باید بهبود بخشد.
• اگر نظام نمره‌دهی برای والدین و دانش‌آموزان قابل درک نیست، به این معنی است که سیستم به درستی کار نمی‌کند و باید بازبینی شود.

• بازار کار کیفیت معلمان را تنظیم می‌کند. اگر دانش‌آموزان ضعیف وارد دانشگاه‌های تربیت معلم شوند، طبیعتاً معلمان ضعیفی تحویل جامعه می‌دهند.
• راهکار: جذاب کردن حرفه معلمی با ایجاد شرایط کاری مناسب، پاداش‌ها و برنامه‌های تشویقی.
• با وجود بیش از 200,000 معلم، نمی‌توان انتظار داشت همه آنها قوی باشند. باید به معلمان ضعیف‌تر کمک کرد و ابزارهای توسعه حرفه‌ای در اختیارشان قرار داد.

این گفت‌وگو نشان می‌دهد که آموزش و پرورش با چالش‌های متعددی روبه‌روست؛ از کاهش مهارت خواندن و تأثیر تلفن همراه گرفته تا نقش والدین و تحول در ساختار نظام آموزشی. راهکار اصلی، همکاری میان معلمان، والدین و دانش‌آموزان برای ایجاد محیطی است که در آن یادگیری عمیق و تفکر انتقادی جایگزین حافظه‌محوری و پاسخ‌های سطحی شود.

← بازگشت به اخبار هوش مصنوعی و آموزش