هوش مصنوعی و آیندهٔ آموزش

یک تجربهٔ زیسته

تجربهٔ زیسته

داستان ماشین‌حساب را برایم تداعی می‌کرد. آیا زمان آن رسیده است، روی برگه‌های امتحانی نوشته شود که استفاده از هوش مصنوعی در این امتحان بدون مانع است، یا اینکه ممنوع است؟ ماشین‌حساب یک ابزار بود. با ورود ماشین‌حساب، تا حدی هدف از آموزش ریاضیات در بخش‌هایی از دورهٔ ابتدایی تغییر کرد. جمع، تفریق، ضرب و تقسیم اعداد در گذشته، ابزار مهم و کاربردی در سواد قدیمی و یادگیری آن برای همه لازم بود، حتی اگر شخص کاسب نباشد و تجارت نکند. اما با وجود ماشین‌حساب محاسبة ضرب و تقسیم چقدر ضرورت پیدا می‌کرد. چقدر ضرورت دارد که مدت‌زمان زیادی صرف شود تا مسائل با اعداد اعشاری فیزیک به صورت دستی حل شوند؟ آیا واقعاً این همه وقت گذاشتن ضرورت دارد؟ دقیقاً این پرسش را درمورد هوش مصنوعی، نه در آینده‌ای نزدیک بلکه هم‌اکنون باید پرسید و جوابی برای آن یافت؛ در غیر این صورت آموزش درجازدن را تجربه می‌کند. برنامه‌ریزان باید این پرسش‌ها را خیلی جدی بگیرند و به دنبال راه‌حلی برای آن باشند.

خواستن از هوش مصنوعی

هوش مصنوعی اینک همه چیز را تحت تأثیر خود قرار داده است. کلیت برنامۀ درسی، محتوای آموزشی، هدف آموزش، ارزشیابی و سایر دیگر اجزای برنامۀ درسی تحت تأثیر ابعاد متفاوت هوش مصنوعی قرار گرفته‌اند. وقتی دانش‌آموز هر سؤالی را که از هوش مصنوعی می‌پرسد در عرض چند ثانیه می‌تواند پاسخش را بیابد، آیا لزومی به اتلاف وقت او هست؟ درواقع اولین چیزی که در اینجا مهم است سؤال‌ها یا دستور (پرامپت‌هایی) است که به هوش مصنوعی داده می‌شود. در این فضا، خوب سؤال‌پرسیدن اهمیت پیدا می‌کند. دانش‌آموزان و پژوهشگران در هر سطحی اولین چیزی که باید یاد بگیرند «خوب سؤال‌پرسیدن» یا «خوب‌خواستن» است.

اینجاست که به‌یاد شعر مولانا می‌افتم که «هم سؤال از علم خیزد هم جواب». دیگر همان قسمت اول آن کافی است. امروزه در عصر هوش مصنوعی «سؤال از علم خیزد» و «جواب از فناوری» می‌آید. شرایط به‌راستی بسیار دگرگون شده‌است. فرهنگ‌مان تحت‌تأثیر قرار گرفته است. چندبار از هوش مصنوعی سؤال پرسیدم، شک کردم که باید از همان سؤال اول «سلام» کنم یا خیر؟ بعد هم اینکه از واژه «لطفاً» استفاده کنم؟ پس از دو یا سه بار پرسیدن، ناخودآگاه احساس کردم که دیگر سؤال پرسیدن بیش از اندازه برایم خجالت‌آور است، چون انگاره‌های ذهنی‌ام، با قالب سنتی رشد کرده‌اند. اما این هوش مصنوعی به‌تدریج و خیلی آرام همۀ انگاره‌های ذهنی‌ام را پاک می‌کند و قالب ذهنی‌ام را عوض می‌کند.

دانش‌آموزی که با این قالب‌ها بزرگ می‌شود و به اصطلاح «بومی دیجیتال» و «بومی هوش مصنوعی» است بعید است که با ورود به دنیای واقعی دیگر «سلام و احترام» را بتواند بیان کند.

از بوی دیجیتال تا بوی هوش مصنوعی

آیا هوش مصنوعی می‌تواند در این راستا هم گام بردارد؟ به‌نظر می‌رسد که می‌تواند.

چالش‌های اخلاقی ناشی از هوش مصنوعی

یک‌بار از یکی از مدل‌های هوش مصنوعی پرسیدم که آیا قوی‌تر و برتر از شما وجود دارد؟ تقریباً می‌توانم بگویم به‌زبان عامیانه «منو پیچوند» و این یک هشدار جدی است. اینکه بتواند دروغ بگوید، خودخواهی و سایر ویژگی‌های شورانۀ بشر را داشته باشد. این به‌معنای نابودی آیندۀ بشر است.

درواقع بخش ترسناک ماجرا همین است! در همان تجربۀ زیستۀ خودم هم، همان هوش مصنوعی پس از کلی تمجید و تغییر از قابلیت‌های خودش جواب صریحی به من نداد که آیا برتر از وی وجود دارد یا خیر. همین است که آیندۀ هوش مصنوعی، آیندۀ انسان‌ها را ترسناک می‌کند. برنامه‌ریزان و معلمان همه و همه باید این مخاطرات را درک کنند.

واقع‌بینانه با هوش مصنوعی

در هر صورت در ارتباط با هوش مصنوعی باید عوام‌زدگی را کنار گذاشت؛ نه بزرگ‌نمایی کرد و البته نه کوچک‌نمایی؛ بلکه با راهبرد واقع‌بینی باید جلو رفت.

بسیاری سؤال‌های دیگر هنوز باقی است. هوش مصنوعی تا کجا پیش می‌رود؟ آیا بمب‌های ویرانگر اتمی را باید به هوش مصنوعی سپرد؟ ساخت فیلم، تقلید صدا، تصویر و انواع سوءاستفاده‌های دیگر را چگونه باید محدود کرد؟ اخلاق فناوری و اخلاق هوش مصنوعی را چگونه باید تدوین کرد؟ امروزه هوش مصنوعی در عرصة پژوهشی به رسمیت شناخته شده است و به‌عنوان یک دستیار، حتی در مقاله‌های معتبر بین‌المللی می‌توان به آن اشاره کرد. در صورت شفافیت در ارتباط با استفاده از آن قطعاً در آینده مجله‌هایی با کمک هوش مصنوعی منتشر می‌شوند. حتی ممکن است بخش‌هایی از مجله‌ها به هوش مصنوعی و مقاله‌های حاصل از آن اختصاص یابند، یا شاید به‌عنوان نویسندۀ اول یا دوم مطرح شود.

در عرصة آموزشی هم می‌توان به‌ضرس قاطع گفت هوش مصنوعی جای بسیاری از معلمان «عادی» را خواهد گرفت (به‌تعبیر کوهن) و تنها معلمان بزرگ و متفاوت در عرصة تنازع با هوش مصنوعی باقی خواهند ماند.

شاید لازم باشد سواد هوش مصنوعی و سواد خوب‌زیستن را پرورش دهیم و در زمرۀ اهداف آموزشی قرار دهیم. در عصر هوش مصنوعی آموزش، منش و شخصیت اهمیت می‌یابد. مارتین لوتر کینگ که به‌دنبال آموزش فکر و آموزش شخصیت بود. یکی از بزرگان عرصۀ فناوری و مدیران ارشد بین‌المللی می‌گویند: یکی از اشتباهات زندگی‌ام این بود که به‌جای «شخصیت» به «استعداد» افراد توجه کردم.

هرچه هست امیدوارم معلمان به‌تأمل واداشته شوند که کدام یک از معلمان در عصر هوش مصنوعی باقی می‌مانند؟ در کارزار و تنازع بقا میان انسان و هوش مصنوعی کدام‌یک پیروز می‌شوند؟