نوآوری در ارائه ی تکلیف

امروزه، ارائهی تکلیف به دانشآموزان با تغییراتی اساسی روبهرو شده است. در سالهای دور، تکلیف به رونویسی محض درسهای دادهشده یا در نهایت انجام تمرینهایامروزه، ارائه ی تکلیف به دانش آموزان با تغییراتی اساسی روبه رو شده است. در سال های دور، تکلیف به رونویسی محض درس های داده شده یا در نهایت انجام تمرین های مشخص شده محدود می شد. در سال های اخیر، به ویژه پس از توسعه ی ارزشیابی کیفی توصیفی، ایجاد تنوع در طراحی انواع تکلیف ها به یکی از دغدغه های اصلی آموزگاران، متولیان تعلیم وتربیت و صاحب نظران سنجش و اندازه گیری از آموخته های دانش آموزان تبدیل شده است. در کتاب نوآوری در یادگیری با تکلیف های درسی خلاق، 18 راهبرد متفاوت را در ارائه ی تکلیف های درسی خلاق توسط معلمان، همراه با 3 مثال کاربردی برای هر یک از راهبردها، توضیح داده ام. همه ی این 54 مثال واقعی است و نام و مشخصات معلمان طراح هر یک از تکلیف ها در کتاب قید شده است.

در سال های اخیر، در میان توسعه ی راهبردهای گوناگون طراحی تکلیف، طراحی «تکلیف های مهارت محور» در میان معلمان رونق بیشتری گرفته و به دلیل توجه به تفاوت های فردی و آزادی عملی که دانش آموز در انجام این نوع تکلیف ها دارد و نیز شبه پژوهش محوربودن این تکلیف ها، از محبوبیت بیشتری نزد فراگیرندگان برخوردار شده است.

آنچه در ادامه می آید، حاصل فعالیت عملی در کارگاه های آموزشی گوناگونی است که با آموزگاران داشته ام و یک تجربه ی زیسته است. لذا ضمن عنایت ویژه به مبانی سنجش و اندازه گیری و بهره مندی از این دانش تخصصی، فاقد منابع علمی و ارجاعات خط به خط است.

مراحل طراحی تکلیف های مهارت محور

طراحی تکلیف های مهارت محور از چهار مرحله ی متمایز از هم تشکیل شده است:

1. مرحله ی یکم:موقعیتی را تشریح می کنیم.
2. مرحله ی دوم:در درون موقعیت، پرسش یا فعالیتی را طرح می کنیم که دانش آموزان باید پاسخ آن را با مهارت ورزی یا پژوهشی ساده بیابند..
3. مرحله ی سوم:هر تکلیف مهارت محور، علاوه بر اینکه حول وحوش زمینه ای طراحی می شود، نیاز به ابزار و قالب هایی دارد تا دانش آموز تکلیف خود را از طریق آن ها انجام دهد. 
   در این مرحله، باید ببینیم دانش آموزان با چه ابزاری تکلیف خود را انجام می دهند؛ مثلاً یکی نقاشی دوست دارد، یکی داستان نویسی و دیگری ساخت فیلم.
4. مرحله ی چهارم: هر تکلیف مهارت محور منجر به ارائه یا تولید محصولی می شود که پرسش طرح شده یا فعالیت خواسته شده در مرحله ی یکم را پاسخ دهد یا به سرانجام برساند.

چنانچه بیان شد، برای پاسخگویی یا به انجام رساندن تکلیف های مهارت محور از قالب هایی استفاده می شود که آن قالب ها به نوعی ابزار سنجش هم تلقی می شوند. در پایان این نوشتار، به ابزارهای پاسخگویی و سنجش خواهیم پرداخت.

ویژگی های تکلیف های مهارت محور

تکلیف های مهارت محور لااقل پنج ویژگی عمده دارند:

• معمولاً مهم ترین ویژگی تکلیف های مهارت محور، چگونگی شرح و بسط آن یا طرح سؤالات و خواسته های مربوط به آن است. این نوع سؤالات معمولاً متن طولانی تری نسبت به سؤالات و تکلیف های عادی دارند. در درون شرح این سؤالات، نوعی هدایت درونی سازمان یافته برای چگونگی رسیدن به پاسخ یا انجام فعالیت قید می شود.
• بازپاسخ بودن جواب سؤالات، یعنی واگرابودن پاسخ ها و چگونگی انجام متفاوت فعالیت ها، از دیگر ویژگی های تکلیف های فعالیت محور است.
• توجه به تفاوت های فردی دانش آموزان در پاسخگویی، از دیگر ویژگی های تکلیف های مهارت محور است. به عبارت دیگر مجاز نیستیم از همه بخواهیم پاسخ سؤال یا فعالیت خواسته شده را فقط در قالب داستان نویسی، نقاشی یا عکاسی انجام دهند. اگر ابزار سنجش (در فراز پایانی این نوشتار به تعدادی از آن ها اشاره شده است)، از پیش تعیین شده و مشخص باشد، بدون شک به تفاوت های فردی توجه نکرده ایم. این ویژگی به طور دقیق مانند آن است که برای ترویج مفهومی، در میان دانش آموزان، مسابقه ی کتابخوانی برگزار کنیم و منبع مسابقه (شما بخوانید: تکلیف های مهارت محور)، یعنی خواندن کتاب و پاسخگویی به پرسش های آزمون، یک کتاب مشخص باشد. بدیهی است دانش آموزانی که با سبک نوشتاری کتاب، توضیحات نویسنده و حتی طرح های گرافیکی آن ارتباط برقرار نکنند، این تکلیف مهارت محور از پیش شکست خورده است.
• این نوع تکلیف ها خلاقیت محورند؛ یعنی هدف از طراحی آن ها بروز و پرورش «خلاقیت» است. بنابراین طراحی سؤالات مهارت محور وقت بیشتری می خواهد، نیاز به استخراج جزئیات زیادتری درباره ی علایق و توانمندی های دانش آموزان دارد، تکرار در آن راه ندارد و از همه مهم تر، تکلیف مهارت محور نمی تواند از روی تکلیف های قبلی رونویسی شود، چه در این صورت خلاقیت در طراحی این قبیل تکلیف ها از بین خواهد رفت.

توجه به ابزار نویافته ی هوش مصنوعی در طراحی تکلیف های مهارت محور می تواند حائز اهمیت باشد. هوش مصنوعی با استفاده از الگوریتم ها و یادگیری ماشینی، توانایی تجزیه و تحلیل دقیق تری از داده ها و ارائه ی بازخورد فوری، در خیلی از زمینه ها، از جمله تکلیف را دارد. این قابلیت ها می توانند، به عنوان یک ابزار قدرتمند، برای بهبود فرایند آموزش وپرورش استفاده شوند. همچنین هوش مصنوعی بر اساس تجزیه و تحلیل داده ها و الگوهای آموزشی می تواند عملکرد آتی دانش آموزان را از جمله انجام تکلیف ها پیش بینی کند. با استفاده از الگوریتم ها و مدل های پیش بینی هوش مصنوعی، می توان نیازهای آتی دانش آموزان را تشخیص داد و برنامه های آموزشی و تکلیف های مناسبی را طراحی کرد.

همچنین معلم می تواند بر اساس تجزیه و تحلیل داده های آموزشی و توجه به نقاط قوت و ضعف هر دانش آموز ، نیازهای هر کدام را تشخیص دهد و تکلیف های آموزشی سفارشی و شخصی سازی شده ای را برای هر فرد ارائه کند. این سفارشی سازی به دانش آموزان کمک می کند به طور مؤثر تری در فرایند یادگیری پیشرفت کنند و با توسعه ی فردی، نتیجه های بهتری را به دست آورند.

ذکر این نکته نیز ضروری است که شخصی سازی با اصل تفاوت های فردی هم همخوانی دارد و هم قدری متفاوت است. در تفاوت های فردی می پذیریم که هر دانش آموز یک موجود منحصربه فرد است؛ ولی در شخصی سازی با شناختی که از نیم رخ اجتماعی دانش آموزان به دست آورده ایم، تکلیفی را به او می سپاریم که دقیقاً با شخص او همخوان باشد؛ مثلاً برای دانش آ موزی که پدر و مادرش از هم جدا شده اند، تکلیفی متناسب با این ویژگی او طراحی می کنیم.

• آخرین ویژگی تکلیف های مهارت محور، دوری کردن معلم از یک زمینه ی خاص و استفاده نکردن از یک ابزار سنجش خاص است. درست است که نقاشی کردن، برای پایه های اولیه ی آموزش ابتدایی، از جذابیت بیشتری برخوردار است، ولی تأکید بیش از اندازه بر این امر، به نوعی بی توجهی به هوش های چندگانه و سبک های یادگیری دانش آموزان خواهد بود؛ مثلاً فرض کنید معلمی یک تکلیف مهارت محور بسیار ساده را این چنین برای درس علوم طراحی کند:

ماشین های ساده ی موجود در آشپزخانه ی منزل خود را نقاشی کنید. (توضیح: هم می توانید ماشین ها را جداجدا نقاشی کنید و هم می توانید آشپزخانه ی منزل خودتان را کامل بکشید و هر ماشینی را سر جای خود در آشپزخانه نشان دهید.)

این معلم فقط از یک ابزار استفاده کرده است و به خودی خود مشکل ندارد؛ چون دو حالت ممکن ساده (فقط نقاشی ماشین های ساده) و قدری سخت تر (ترسیم نمای آشپزخانه و جانمایی ماشین های ساده ی موجود در آن) را در نظر گرفته است که می تواند برای دو گروه متمایز در کلاس مورد استفاده قرار گیرد. حال اگر همین معلم به درس «جانوران اطراف ما» برسد و مثلاً تکلیف مهارت محور دیگری را به شرح زیر طراحی کند و به بچه ها ارائه دهد، بی توجهی به هوش های چندگانه، سبک های یادگیری و تفاوت های فردی دانش آموزان به شدت آشکار می شود:

احتمالاً تا حالا بوستان رفته اید. جانورانی را که ممکن است در بوستان به آن ها برخورد کنید، در یک صفحه نقاشی کنید. 

این سؤال مهارت محور است؛ ولی خلاقانه نیست. چون همه گربه، کلاغ، مرغابی داخل استخر یا برکه ی آب، کبوتر و حیواناتی را نقاشی خواهند کرد که در معرض دید هستند. در حالی که همین سؤال می تواند برای گروهی از بچه ها که سطح پایین تری از یادگیری دارند، مطرح شود و سؤال برای گروه های دیگری از دانش آموزان با درجه ی خلاقیت بالاتر و سبک یادگیری متفاوت تر، به این شکل ها تغییر یابد و غنی تر شود:

حتماً تا حالا بوستان رفته اید. تصویر جانورانی را که همیشه آن ها را نمی بینید، در یک صفحه نقاشی کنید.

پاسخ های واگرای ممکن می تواند پروانه، موش، کرم خاکی و حیواناتی از این دست باشد. این پرسش به این شکل خلاقانه تر می شود و البته نباید انتظار داشت همه ی بچه ها علاقه مند به انجام آن باشند:

احتمالاًً تا حالا بوستان رفته اید. ولی هیچ وقت فیل، زرافه، خرس و شیر را در بوستان ندیده اید. فرض کنید این جانوران در بوستان آفتابی شوند. اتفاقات ممکن را در یک صفحه نقاشی کنید.

زمینه های تکلیف های مهارت محور

تکلیف های مهارت محور می توانند در زمینه های گوناگونی طراحی شوند که به برخی از آن ها اشاره می شود:

• مهارت های زندگی که گستره ی چشمگیری را شامل می شوند و علاوه بر ده مهارت توصیه شده توسط سازمان بهداشت جهانی، می توان نُه مهارت دیگر را هم که سند تحول بنیادین آموزش وپرورش به این ده مهارت افزوده است، مورد توجه قرار داد.
• حفاظت از محیط زیست و مهارت های مربوط به آن.
• آموزش قوانین و مقررات، و در وهله ی اول قوانین و مقررات کلاس درس و مدرسه.
• حقوق کودکان و در وهله ی اول حقوق کودکان در کلاس درس و مدرسه.
• جایگاه و ارزش میراث فرهنگی مادی و معنوی (مادی: بناها، آثار باستانی و مذهبی، زیارتگاه ها و.../ معنوی: زبان، آداب ورسوم، آیین ها، جشن ها و مناسبت های ملی و مذهبی و...)
• ااقتصاد مقاومتی و بهینه سازی مصرف.
• فرهنگ و مهارت های استفاده از فناوری های نوین.
• کارآفرینی.
• مهارت های هنری و ورزشی.

ابزارهای سنجش

ابزارهای سنجش (قالب یا قاب انجام تکلیف های مهارت محور) بسیارگسترده و تصورناشدنی هستند. در واقع از هر نوع هنرمندی، ابتکار، خلاقیت و توانمندی بچه ها، با توجه به هوش های اختصاصی هر کدام و سبک های یادگیری مورد علاقه، می توان به عنوان قالب یا قاب انجام تکلیف مهارت محور استفاده کرد. برخی از آن ها می توانند مواردی مانند این نمونه ها باشند:

• پاسخ به تکلیف به صورت طرح سؤالات چالشی از سوی دانش آموز و پاسخگویی به پرسش ها یا حتی فقط طرح پرسش.
• تحلیل موقعیت مطرح شده در تکلیف مهارت محور.
• انجام یک فعالیت علمی در پاسخ تکلیف مطرح شده.
• انجام آزمایش علمی مرتبط با تکلیف مطرح شده.
• ساخت یک وسیله یا طراحی یک نمونک (ماکت) برای تبیین تکلیف مهارت محورمطرح شده.
• انتخاب، خوانش و نقد یک کتاب برای پاسخگویی به پرسش خواسته شده در تکلیف و نگارش متنی بر همین اساس و ارائه ی آن به کلاس و معلم.
• نوشتن یک بند کوتاه تا طنزی ساده، داستانک و داستاننویسی کوتاه برای پاسخگویی به پرسش یا موقعیت تبیینشده در تکلیف مهارتمحور و نیز نوشتن شعر، داستان نیمهبلند ونوشتن یک بند کوتاه تا طنزی ساده، داستانک و داستان نویسی کوتاه برای پاسخگویی به پرسش یا موقعیت تبیین شده در تکلیف مهارت محور و نیز نوشتن شعر، داستان نیمه بلند و بلند، نمایشنامه و دیگر نمونه های ادبی با ترجیح قالب های روایی.
• نقاشی ساده، داستان مصور (کمیک استریپ)، عکاسی، فیلم برداری، ساخت ویدئو، موشن گرافیک، تولید وب آوا (پادکست) و استفاده از دیگر امکانات چندرسانه ای (مولتی مدیا).
• بازی وارسازی (گیمفیکیشین).
• پیش بینی آینده یا آینده پژوهی، با ترجیح روی آوری به سمت فرانامه نویسی (سناریویسی) برای آینده.

این فهرست می تواند با توجه به خلاقیت های معلمان و ویژگی های هر جامعه ی آموزشی کماکان ادامه داشته باشد و کامل تر شود. گفتنی است برای بروز و ظهور خلاقیت ها، تشکیل گروه های دو نفره به بالا و تأکید بر انجام هر یک از این فعالیت ها، توسط معلمان، می تواند ما را به غنی سازی تکلیف های مهارت محور سوق دهد.